Jagiellonian University
Institute of Geography and Spatial Management

Department of Hydrology

Poland, PL30-387 Cracow, Gronostajowa Str. 7

1970 - 2020
50 lat Zakładu Hydrologii

  Staff

  History

  In memorium


  Research

  Papers


  Photos

  Announcements

  Downloads

prof. dr hab.
Wojciech Chełmicki
(1952-2011)

Prof. dr hab. Wojciech Chełmicki urodził się 29 listopada 1952 r. w Gnieźnie. Edukację podstawową i na poziomie szkoły średniej ukończył w Katowicach (IX Liceum Ogólnokształcące), by w 1971 r. rozpocząć studia geograficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studia ukończył w trybie indywidualnym z wyróżnieniem w 1975 r. uzyskując stopień magistra geografii fizycznej na podstawie pracy Porównanie metod wydzielania odpływu podziemnego na przykładzie dorzecza górnego Dunajca napisanej pod kierunkiem prof. Ireny Dynowskiej.

Od początku swojej kariery naukowej nierozerwalnie związany był z Instytutem Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zaraz po ukończeniu studiów został  zatrudniony jako asystent-stażysta w Zakładzie Hydrografii (obecnie Zakład Hydrologii), kierowanym wówczas przez prof. Irenę Dynowską. Stopień naukowy doktora nauk geograficznych otrzymał w 1982 r. po obronie pracy Obieg wody w stepowej strefie Mongolii, która była wynikiem Jego badań ekspedycyjnych podczas trzech wypraw naukowych do Mongolii organizowanych przez IGiPZ PAN w latach 1976-1978. Kilkumiesięczne serie pomiarowe w obszarze stepowym, na południowej granicy występowania sporadycznej zmarzliny, umożliwiły Mu dokonanie parametrycznej oceny warunków występowania i intensywności spływu powierzchniowego, wsiąkania i parowania z powierzchni gruntu oraz z powierzchni okresowego jeziora, a także na analizę obiegu wody i określenie dynamiki zjawisk wodnych na obszarze półsuchego stepu Mongolii. Stopień naukowy doktora habilitowanego uzyskał w 1993 r. na podstawie rozprawy Reżim płytkich wód podziemnych w Polsce. W pracy tej Wojciech Chełmicki określił prawidłowości wahań zwierciadła wód podziemnych na obszarze Polski na podstawie danych z ok. 500 posterunków IMGW oraz wykazał związek między stopniem kontynentalizmu i oceanizmu klimatycznego a przestrzennym zróżnicowaniem sezonowych wahań zwierciadła wód podziemnych. Wyniki te opublikował m.in. w amerykańskim czasopiśmie "Groundwater" (1993). Tytuł naukowy profesora nauk o Ziemi w zakresie geografii został Mu nadany w 2002 r. Od października 1995 r. pełnił funkcję kierownika Zakładu Hydrologii. 

Zainteresowania badawcze Prof. Wojciecha Chełmickiego były bardzo szerokie. Jego dorobek naukowy obejmuje 170 publikacji, w tym 5 książek autorskich. Są to publikacje nie tylko z zakresu hydrologii, ale także hydrogeologii, hydrochemii, geomorfologii, ochrony środowiska, kartografii hydrologicznej oraz prace z pogranicza geografii fizycznej i geografii kultury. Wśród zagranicznych wydawnictw, w których publikował swoje prace znajdują się m.in.: Geologica Acta, Groundwater, Petermanns Geographische Mitteilungen, IAHS Publications, CEREMAC, INTERPREAVENT, Soil and Water Research, Water Air Soil Pollution,  Episodes. Był inicjatorem, głównym wykonawcą lub wykonawcą wielu grantów ministerialnych oraz inicjatorem przedsięwzięć organizacyjnych o zasięgu krajowym i międzynarodowym.

Główny nurt Jego pracy badawczej dotyczył zagadnień szeroko rozumianych naturalnych i antropogenicznych uwarunkowań kształtowania się zasobów wód podziemnych. Spośród różnorodnych zagadnień podejmowanych przez Niego wymienić należy prace poświęcone metodycznym aspektom wydzielania odpływu podziemnego oraz jego regionalnego zróżnicowania. Był współautorem prac, w których porównywano wyniki uzyskane dla zlewni karpackich za pomocą różnych metod: ścięcia fali wezbraniowej, Natermanna i Wundta (1977, 1978). Kilka prac poświęcił tendencjom zmian zwierciadła wód gruntowych pod wpływem gospodarczej działalności człowieka (1986, 1990). Podsumowaniem rozważań na temat zmian reżimu i zasobów wód podziemnych był rozdział w pracy zbiorowej Przemiany stosunków wodnych w Polsce w wyniku procesów naturalnych i antropogenicznych (1993), którego był współautorem. W latach 1998-2001 uczestniczył - jako jeden z głównych wykonawców - w interdyscyplinarnym projekcie dotyczącym wpływu wahań poziomu zwierciadła wód gruntowych na kształtowanie warunków siedliskowych Puszczy Niepołomickiej. Udało się dokonać m.in. rekonstrukcji wahań wód podziemnych w latach wcześniejszych - przed powstaniem kombinatu metalurgicznego w Nowej Hucie (2002, 2003).

Bardzo wiele prac z zakresu hydrogeologii dotyczyło wypływów wód podziemnych, tj. źródeł. W jednej z pierwszych publikacji krenologicznych szczegółowo opracowane są źródła Niecki Nidziańskiej (1986). Na uwagę zasługują badania mające na celu określenie zakresu i stopnia przemian źródeł na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej, jakim podlegały one od lat 70. XX w. Prace krenologiczne dotyczyły zarówno przemian źródeł związanych ze zmianą zagospodarowania terenu, eksploatacją wód podziemnych i działalnością górniczą, jak i określeniem naturalnych i antropogenicznych uwarunkowań chemizmu ich wód. Badania dotyczące źródeł Wyżyny podjęte były w ramach kierowanego przez niego projektu KBN Zmiany hydrologicznych i hydrochemicznych cech źródeł Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej (1973-1998) oraz rozpoczętego w 2011 r. projektu NCN Przyrodnicze i antropogeniczne przemiany źródeł Wyżyn Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej oraz ich rola w krajobrazie naturalnym i kulturowym. Prof. W. Chełmicki zwracał uwagę na konieczność interdyscyplinarnych badań źródeł (2006). Był też współautorem regionalnego opracowania dotyczącego rozmieszczenia i wydajności źródeł w Polsce, które w wersji angielskiej ukazało się już po Jego śmierci w czasopiśmie "Episodes" (2011). 

Kolejny z nurtów badawczych podejmowanych przez prof. W. Chełmickiego dotyczył zagadnień z pogranicza hydrologii i geomorfologii dynamicznej i fluwialnej. Miał on swój istotny wkład w opracowania dotyczące taksonomii koryt rzecznych w górach w Szkocji na przykładzie rzeki Feshie (1999). Współpracował z Instytutem Fizyki Jądrowej w Krakowie, co umożliwiło przeprowadzenie badań nad erozją gleb na Pogórzu Wielickim przy wykorzystaniu izotopów cezu-137 i cezu-134. Metodę tą wykorzystał też w badaniach migracji materiału zwietrzelinowego na stoku na obszarze Masywu Centralnego we Francji (1997, 1998). W ramach kolejnego projektu finansowanego przez KBN Obieg i transformacja antropogenicznych zanie­czyszczeń w obrębie geoekosystemów progu Pogórza Karpackiego prowadził badania dotyczące dynamiki transportu materiału rozpuszczonego i składu chemicznego wód rzek pogórskich - tematyką tą zainspirował do dalszych badań licznych swoich magistrantów i doktorantów. Zainicjował także badania dotyczące roli opadów atmosferycznych w obiegu związków chemicznych na Pogórzu Wielickim. Jego prace dotyczące chemizmu wód opadowych udokumentowały m.in. zmniejszenie kwasowości opadów wskutek redukcji emisji zanieczyszczeń w ośrodku krakowskim (1992).

Profesor podejmował także prace z zakresu tradycyjnie rozumianej hydrologii dynamicznej. Wykonał opracowania dotyczące hydrografii i bilansu wodnego eksperymentalnych zlewni badawczych na Pogórzu Wielickim. Zajmował się także charakterystyką reżimów rzek karpackich, a wyniki tych badań opublikowane zostały m.in. jako rozdział w monografii Dorzecze górnej Wisły  pod redakcją I. Dynowskiej i M. Maciejewskiego (1991). W ramach działalności Komisji Nauk Geograficznych PAN powstało opracowanie dotyczące hydrologii karpackiej, którego był współredaktorem. Zawiera ono m.in. opracowanie reżimów rzek karpackich w różnych wieloleciach (1998-1999). W nurcie tych badań mieści się udział oraz kierowanie zadaniami badawczymi realizowanymi w UJ w ramach projektu zamawianego przez MNiI: Ekstremalne zdarzenia meteorologiczne i hydrologiczne w Polsce. Ocena zdarzeń oraz prognozowanie ich skutków dla środowiska życia człowieka.

Profesor Wojciech Chełmicki uczestniczył w organizacji Stacji Naukowej IGiGP UJ w Łazach k. Bochni, która powstała w 1984 r. i kierował nią w latach 1995-2001. Od 1986 r. gromadzone są tam dane pochodzące z posterunków hydrometrycznych, założonych na ciekach odwadniających małe zlewnie pogórskie oraz dane ze stacji meteorologicznej. Badania prowadzone na Stacji mają charakter interdyscyplinarny i zmierzają do lepszego poznania struktury środowiska geograficznego i jego odporności na wpływy antropogeniczne. W ramach projektu Struktura, geneza i fun­kcjo­no­wa­nie systemów fizyczno­geo­gra­ficznych progu Karpat, kierowanego przez Ludwika Kaszowskiego, brał udział w badaniach mających na celu rozpoznanie podstawowych elementów środowiska wodnego tego obszaru. Był współautorem opracowań dotyczących obiegu antropogenicznych zanieczyszczeń w zlewniach progu Karpat na podstawie składu chemicznego opadów atmosferycznych.

W ostatnich latach poszerzył swoje zainteresowania o problematykę dotyczącą kartografii hydrologicznej. Brał udział w realizacji tworzenia Mapy Hydrograficznej Polski 1:50000, będąc konsultantem większości arkuszy województwa małopolskiego oraz kilku arkuszy województwa świętokrzyskiego, a także  był współautorem komentarza do 22 arkuszy map, głównie z obszaru Pogórza, Beskidów, Tatr Zachodnich oraz Niecki Nidziańskiej (2003, 2004, 2006)

Był naukowcem bardzo pedantycznym, zwracającym uwagę na stosowanie odpowiedniego nazewnictwa geograficznego. Na uwagę zasługuje fakt, że był współautorem międzynarodowego słownika hydrologii inżynierskiej, opracowanego w językach: angielskim, francuskim, armeńskim, rosyjskim, rumuńskim i polskim (2005) oraz autorem opracowań wielu haseł hydrologicznych w encyklopediach i słownikach geograficznych.

Oddzielnym, bardzo ważnym  polem działania Prof. Wojciecha Chełmickiego były redakcje; był inicjatorem i redaktorem 10 opracowań naukowych. Praca ta wymagała od Niego nie tylko doskonałej znajomości tematyki, ale także umiejętności współpracy z szerokim gronem specjalistów i kierowania zespołem autorskim. Był redaktorem lub współredaktorem m.in. monografii: Interdyscyplinarność w badaniach dorzecza (1999), Przemiany środowiska na Pogórzu Karpackim, t. 1: Procesy, gospodarka, monitoring (2001), Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany w latach 1973-2000 (2001), Hydrological extremes in small basins (2009) oraz tomów czasopism: Prace Geograficzne The Carpathian Foothills Marginal Zone, Man and Environment (1998) oraz Folia Geographica, ser. Geographica-Physica Hydrologia karpacka z perspektywy końca XX wieku (1998-1999), Meteorologiczne, hydrologiczne i geomorfologiczne zjawiska ekstremalne w południowej Polsce (2006). Od 1999 r. był członkiem Komitetu Redakcyjnego czasopisma "Prace Geograficzne", a od kilku lat jego naczelnym redaktorem. Od 2006 r. pełnił funkcję redaktora naczelnego "Folii Geographica, seria Geographica-Physica", czasopisma wydawanego wspólnie przez IGiPZ PAN i IGiGP UJ. Był również przewodniczącym Rady Wydawniczej Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ (od 2000 r.).

Równolegle z działalnością naukową przez cały czas pracy w Instytucie prowadził działalność dydaktyczną. Był zasłużonym nauczycielem akademickim, cenionym wykładowcą i dydaktykiem, wychowawcą wielu pokoleń studentów i kadry naukowej geografów. Brał czynny udział w kolejnych reformach studiów geograficznych, a także współtworzył kierunek studia biologiczno-geograficzne na Wydziale BiNoZ UJ.  Prowadził wykłady, ćwiczenia laboratoryjne i terenowe z zakresu hydrologii ogólnej, hydrologii kontynentalnej, ochrony zasobów wodnych, gospodarki wodnej, procesów hydrologicznych i geomorfologicznych w zlewni, analizy chemicznej wód. Był także organizatorem i wykładowcą na kursach Land, tourism and people of Central EuropePoland in the geography of Europe oraz Environmental  problems of South of Poland przeznaczonych dla studentów zagranicznych. Prowadził też wykłady w jęz. angielskim dla studentów amerykańskich i kanadyjskich, organizowane przez Szkołę Języka i Kultury Polskiej UJ. Prof. W. Chełmicki odbywał długoterminowe staże naukowe w University of Wisconsin, State University of New York i National Center for Geographical Information and Analysis w Buffalo, Appallachian State University w Północnej Karolinie, gdzie także wykładał.

Pod kierunkiem Prof. Wojciecha Chełmickiego powstało 12 prac licencjackich, 66 prac magisterskich, w tym cztery prace magisterskie z zakresu hydrogeologii i hydrochemii płytkich wód podziemnych z obszaru Pogórza Karpackiego i Puszczy Niepołomickiej wykonane przez studentów z University College London (w ramach programu Tempus). Był promotorem czterech prac doktorskich oraz recenzentem wielu prac doktorskich i rozpraw habilitacyjnych.

Ważnym elementem kształcenia są podręczniki; Prof. Wojciech Chełmicki jest autorem powszechnie wykorzystywanego w uniwersytetach i szkołach wyższych podręcznika akademickiego Woda. Zasoby, degradacja, ochrona (2001), który stanowi syntezę wcześniejszych Jego książek: Degradacja i ochrona wód, Część pierwsza - Jakość (1997) oraz Degradacja i ochrona wód, Część druga  - Zasoby (1999). Są to opracowania poświęcone problematyce jakości i zasobów wody w kontekście zagrożeń antropogenicznych. Intencją Autora było możliwie szerokie ujęcie zagadnienia, dla ukazania wielowątkowego i interdyscyplinarnego charakteru prezentowanej problematyki. Książka przeznaczona jest dla bardzo szerokiego kręgu odbiorców zainteresowanych ochroną środowiska. Prof. W. Chełmicki jest również autorem kilku rozdziałów podręcznika Zlewnia. Właściwości i procesy (2003, 2006).

Profesor Wojciech Chełmickii był członkiem wielu towarzystw naukowych w Polsce i za granicą. Pełnił funkcję narodowego korespondenta Grupy Badawczej Europejskiej Sieci Zlewni Eksperymentalnych i Reprezentatywnych (ERB), był członkiem International Association of Hydrological Sciences, Krajowej Rady Gospodarki Wodnej, Sekcji Hydrologii Komitetu Gospodarki Wodnej PAN, Komisji Nauk Geograficznych PAN, Komisji Hydrologicznej Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Polskiego Towarzystwa Geofizycznego. Uczestniczył w pracach międzynarodowych komitetów naukowych trzech konferencji (Turyn, Luxemburg, Berchtesgarden). Był członkiem komisji w UKA (geografia).

Zarówno dorobek naukowy, organizacyjny, jak i Jego zaangażowanie w edukację akademicką, jest świadectwem ogromnej pracowitości, rzetelności. Za działalność naukową, prof. Wojciech Chełmicki otrzymał nagrodę Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz kilka nagród Rektora UJ. Przejawem Jego ogromnej i nieugiętej pasji badawczej jest grant własny, który jest kontynuacją badań nad źródłami Wyżyn Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej przyznany w 2011 r., a którego realizacja w zakresie prac terenowych rozpoczęta została miesiąc przed Jego śmiercią; w pracach tych aktywnie uczestniczył mimo ograniczeń zdrowotnych.

Prof. Wojciech Chełmicki, do końca życia był bardzo aktywny zarówno w pracy dydaktycznej, jak i w badaniach naukowych. Odszedł niespodziewanie, w pierwszy dzień roku akademickiego 2011/2012, podczas podróży służbowej w Luksemburgu w wyniku nieszczęśliwego wypadku komunikacyjnego - Człowiek niezwykły, o szerokich horyzontach badawczych, inteligencji i pasji badawczej, cechujący się bezkompromisową uczciwością, rzetelnością i pracowitością, cieszący się powszechnym szacunkiem i autorytetem, wymagający od siebie, niezwykle życzliwy dla innych.

Został pochowany na Cmentarzu Batowickim w Krakowie.

©IGiGP UJ